• photo5edit

  • photo3edit

  • photo2edit

Hoogbegaafdheid en ASS

Het kan moeilijk zijn om de signalen van hoogbegaafdheid te onderscheiden van die van een autismespectrumstoornis (ASS) omdat de kenmerken van beide sterk overeen kunnen komen.  Bijvoorbeeld:

Voorlijkheid in taalontwikkeling en taalgebruik, uitgebreide woordenschat, verbale vlotheid

  • Uitstekend geheugen, grote (feiten)kennis
  • Sterk gefocuste aandacht, absorberende/ gepreoccupeerde interesse, intellectuele rigiditeit
  • Moeite met sociale interactie, gebrek aan sociale vaardigheden, geen aandacht voor andermans perspectief, onbeleefdheid
  • Egocentrisch/ monopolistisch in conversaties
  • Eenzaamheid, sociale geïsoleerdheid, neiging tot introversie
  • Sensorische (over)gevoeligheid
  • Intense behoefte aan stimulering
  • Apart gevoel voor humor
  • Moeite zich aan het denken van anderen te conformeren
  • Disharmonie, vooral hoge cognitieve t.o.v. relatief lagere sociale en affectieve ontwikkeling, op jonge leeftijd

De problemen van hoogbegaafden zonder ASS en hoogbegaafden met ASS lijken door dergelijke overeenkomsten op elkaar. Maar de oorzaken van de problemen is verschillend.

Onderpresteren, bijvoorbeeld, kan bij een hoogbegaafd kind ontstaan door verveling, een gebrek aan uitdaging. Dit kan worden gezien als een emotionele oorzaak. Bij een kind met ASS is de oorzaak neurobiologisch van aard: het onderpresteren ontstaat door een stoornis in de flexibele aandacht of planningsvaardigheden. Ook zien we vaak dat deze kinderen zeer detaillistisch en gefragmenteerd waarnemen, en het grote geheel niet overzien.

Problemen met interactie en communicatie is een ander gebied dat zowel bij hoogbegaafdheid als bij ASS naar voren komt. Bij hoogbegaafdheid ligt de oorzaak van dit probleem echter vaak in het niet treffen van ontwikkelingsgelijken en het weinig behoefte hebben aan veel contact, terwijl bij ASS de oorzaak ligt in een stoornis in het inlevingsvermogen en empathie.

Het signaleren en diagnosticeren van ASS bij een hoogbegaafd kind ligt in het uiteenrafelen van de overeenkomstige kenmerken tussen hoogbegaafdheid en ASS. Hiervoor is het gedrag van het kind de belangrijkste informatiebron. De volgende figuur kan helpen om de overlappende en vertroebelende overeenkomsten in gedragskenmerken te ontrafelen, door de verschillen in verschijningsvorm (hoe het eruit ziet) te benadrukken:

 

Uitingsvorm bij HB zonder ASS Grijs gebied Uitingsvorm bij HB met ASS
Interactie
Eenzaamheid, sociale geïsoleerdheid, geen vrienden Geen ontwikkelingsgelijken treffen; onafhankelijk van leeftijdsgenoten, maar weet hoe vrienden te maken Gebrek aan ‘Theory of Mind’, aan sociale vaardigheden, aan empathie, wel behoefte aan vrienden, maar geen realistisch idee van hoe je vrienden maakt
Communicatie
Voorlijkheid in taalontwikkeling en taalgebruik Origineel creatief; melodieus, ‘echt’; normale taal, doch als van een ouder kind Uitgestelde echolalie, gekopieerd, boekenzinnen, herhaling; monotoon, ‘onecht’; formeel, hoogdravend, vreemde intonatie
Preoccupaties
Absorberende interesse Meerdere interesses; vanaf te brengen; gedreven Nagenoeg één interesse; niet vanaf te brengen; obsessief

 

Vanwege het feit dat classificatie en diagnostiek moeilijk kan zijn door onder meer camouflage en overeenkomsten rondom ASS bij hoogbegaafden, wordt er uitgegaan van een ‘grijs gebied’ tussen hoogbegaafdheid en ASS. In dit gebied bevinden zich die hoogbegaafden die weliswaar problemen hebben met sociaal contact en communicatie, en soms ook studie- en zelfstandigheidsproblemen hebben, maar waarbij er niet voldoende (duidelijke) symptomen zijn om de diagnose ASS te stellen. Hoewel de individuen uit het grijze gebied geen officiële ASS-classificatie krijgen, hebben zij in begeleiding of therapie vaak wel baat bij een benadering die (mede) gebaseerd is op inzichten uit ASS.

Stoornis van Asperger

  • Kinderen met Asperger hebben meestal een hoge intelligentie, waarbij opvalt dat ze erg goed zijn in verbale taken en in taken waarbij het geheugen gebruikt moet worden. Ze zijn goed in gestructureerd schoolwerk waarbij het geheugen nodig is.
  • Deze kinderen hebben moeite met interpersoonlijke relaties; missen empathie en de vaardigheid om sociale hints en nuances te begrijpen.
  • Houden van routine en structuur op een soms zelfs geobsedeerde manier.
  • Snappen eerder het concrete dan het abstracte.
  • Verandering is lastig, moeite om daar goed op te reageren.
  • 50 – 90 % is motorisch zwak.

Problemen die deze kinderen op school hebben zijn, moeite hebben met abstracte taken, omdat ze moeilijk van de ene situatie naar de andere situatie kunnen generaliseren. Ook is het voor deze kinderen moeilijk om een betoog te schrijven, omdat zij zich niet goed in andere mensen kunnen verplaatsen. Deze kinderen hebben expliciet hulp nodig om uitgangspunten van andere mensen te kunnen snappen. Dit kan meestal alleen bereikt worden doordat de intelligentie van deze kinderen wordt aangesproken, ze moeten deze vaardigheden dus echt aanleren. Ze ontbreken sociale intuïtie.

Bij het diagnosticeren van Asperger, moet je waakzaam zijn dat het echt over ernstige, voortdurende en aanzienlijke problemen gaat. Anders heeft iemand al vrij snel Asperger.

 

Overeenkomsten tussen stoornis van Asperger en hoogbegaafd gedrag

Veel kinderen met Asperger hebben een gemiddelde of zelfs bovengemiddelde intelligentie.  Hierdoor lijkt er een verband te bestaan tussen Asperger en hoogbegaafdheid, dit hoeft echter niet zo te zijn en daar moet men rekening mee houden.

Overeenkomsten:

  • Erg goed geheugen voor gebeurtenissen en feiten.
  • Verbaal erg goed, vloeiend en soms ook al vanaf een jonge leeftijd erg intelligent spraakgebruik.
  • Praten veel en stellen veel vragen.
  • Overgevoelig voor stimuli (geluiden, geuren, smaken, textuur).
  • Erg bezig met rechtvaardigheid en wat hoort. Verschil is wel dat bij Aspergers het niet zozeer gaat om emotionele redenen, maar puur om logica in hun ogen.
  • Ongelijke ontwikkeling.
  • Altijd bezig met een specifieke interesse. Kennen daar ook alle feitjes over. Verschil is wel dat Aspergers deze feiten niet zo snel omzetten in iets betekenisvols, hoogbegaafden wel.
  • Aandachtsproblemen, willen alleen maar hun aandacht leggen op dingen die zij het waard vinden aandacht voor te hebben.
  • Kunnen zich niet goed aan veranderingen aanpassen; hebben moeite met vooruit denken. Kunnen niet zomaar hun aandacht naar iets nieuws verleggen (zie ook punt aandachtsproblemen).
  • Apart gevoel voor humor.

 

Verschillen tussen stoornis van Asperger en hoogbegaafdheid

Er wordt wel eens gezegd dat er eigenlijk geen verschillen zijn, maar dat je meer moet denken aan verschil in gradatie in plaats van dat Asperger een echt andere categorie is.

Het is belangrijk om goed de verschillen in de gaten te houden. Kinderen met Asperger die alleen maar worden gezien als wat aparte hoogbegaafde kinderen, ontvangen vaak niet de begeleiding die ze nodig hebben. Andersom is het voor een hoogbegaafd kind niet altijd goed om behandeld te worden als iemand met Asperger, het zorgt er vaak ook voor dat ze niet het juiste onderwijs krijgen.

Er zijn twee punten om het verschil goed te bekijken:

  • Ten eerste moet je het gedrag van het kind goed observeren als het onder ontwikkelingsgelijken is. Kinderen met Asperger missen empathie en zullen nog steeds sociaal gebrekkig zijn met veel van hun peers. Kinderen die geen Asperger hebben, zullen juist opbloeien, omdat ze eindelijk mensen vinden waarmee ze geen moeite hebben om sociaal mee om te gaan.
  • Ten tweede moet je goed onderzoeken wat het inzicht van het kind is met betrekking tot hoe anderen hem en zijn gedrag zien. Hoogbegaafde kinderen hebben hier vaak een goed inzicht in, kinderen met Asperger juist niet. Algemeen gezien komt het er op neer dat hoogbegaafde kinderen zich er altijd bewust van zijn en er vaak ook moeite mee hebben dat ze sociaal niet tussen de andere kinderen passen.

Kinderen die Asperger hebben, praten vaak over hun interesses met een pedante, monotone stem. Deze kinderen kunnen niet uitleggen waarom ze zo gefascineerd zijn door frituurpannen of wasmachines. Ook kunnen ze er niet voor zorgen dat andere mensen er ook gefascineerd door raken door de manier waarop ze er over vertellen. Deze kinderen kunnen vaak niet oppikken dat andere mensen het saai vinden en dat ze er niets mee kunnen, ze blijven op dezelfde manier over dingen doorpraten.

In tegenstelling tot hoogbegaafde kinderen, die interesses hebben waar toch wel andere mensen ook gefascineerd door kunnen zijn, zoals Star Wars fans. Als deze kinderen ervoor kunnen zorgen dat ze andere mensen ook gefascineerd krijgen, doordat ze er met veel enthousiasme over vertellen, wordt de kans steeds kleiner dat er sprake is van Asperger. Deze kinderen hebben wel door dat andere mensen het misschien saai gaan vinden en kunnen zich daar wat meer aan aanpassen.

Toch is het hierboven gestelde ook weer niet zo duidelijk te zeggen. Introverte hoogbegaafde kinderen, die bijvoorbeeld erg geïnteresseerd zijn in computers of wiskunde, kunnen er voor zorgen dat er toch Asperger wordt gediagnosticeerd. Zowel Aspergers als introverte kinderen zijn erg in zichzelf gekeerd, maar toch zal een introvert kind uiteindelijk wel inzien dat andere mensen/kinderen hun interesses niet zo boeiend vinden en zich daar ook aan aan kunnen passen. Als men dit kind hier over zou vragen, zou het goed uit kunnen leggen wat er aan de hand is in zo’n situatie en bij mensen die wel dezelfde interesses hebben, zal het kind goede sociale vaardigheden laten zien.

Als een kind alleen in de ene situatie geen empathie laat zien, maar in andere situaties wel, is de kans klein dat er sprake is van Asperger. Als het probleem meer een tolerantieprobleem is (omdat een hoogbegaafd kind niet snapt waarom andere kinderen op een andere manier denken dan zij), dan het niet kunnen tonen van empathie, is er ook minder kans op Asperger. Een hoogbegaafd kind vertoont juist vaak veel empathie, vooral naar mensen toe die minder bedeeld zijn of die pijn hebben.

Situatiespecifiek

Het is vooral belangrijk om te bekijken of er alleen in sommige situaties sprake is van het probleemgedrag, of dat het meer een pervasief gedrag is. Ook de mate waarin het probleemgedrag zich voordoet, kan een aanwijzing zijn. Kinderen met Asperger zullen nooit goed sociale hints opvatten zonder specifieke training. Ze zullen ook erg weinig empathie tonen, tenzij ze dat op een heel cognitieve manier voor iedereen doen, in welke situatie dan ook (bijv. aan iedereen vragen, hoe gaat het?). Hun angst is sociale situaties kan extreem zijn, vooral als er iets onverwachts gebeurt.

Om kinderen met Asperger sociale vaardigheden aan te leren, moet men gebruik maken van hele kleine stapjes. Zo moet je ze expliciet leren op wat voor een afstand je hoort te gaan staan als je met iemand praat, ze uitleggen dat het belangrijk is om mensen aan te kijken als je zegen ze praat. Deze instructies moeten gedetailleerd en concreet zijn en het moet vaak herhaald worden voor verschillende situaties, omdat deze kinderen veel moeite hebben met generaliseren. Kinderen met Asperger zullen puur gebruik maken van hun geheugen om aan de regels voor de sociale interactie te voldoen. Soms helpt instructie ook helemaal niet, omdat het kind de motivatie mist om zijn sociale vaardigheden te verbeteren (geen inzicht, ziet het nut er niet van in) en omdat hij of zij het gedrag erg oncomfortabel vindt (bijv. iemand anders in de ogen kijken).

 Introvert of Asperger?

Vooral introverte hoogbegaafde kinderen zullen snel als kinderen met Asperger gediagnosticeerd worden. Terwijl deze kinderen vaak laten zien dat als ze eenmaal iemand anders leren kennen en daar vertrouwen in hebben, erg weinig Aspergergedrag vertonen.

Veel introverte kinderen die moeite hebben met hun sociale vaardigheden kunnen geholpen worden door hun ouders bij sociale overwegingen hardop na te laten denken. Denk bijvoorbeeld hardop na over het uitkiezen van een cadeautje voor iemand. Welke cadeautjes kies je van tevoren al niet en waarom? Hoe kies je wat voor soort cadeau gepast is?  Hoeveel geld mag je eraan uitgeven? Waarom pak je een cadeau in als het inpakpapier er toch weer snel vanaf gescheurd wordt? Geef je er een kaart bij en waarom? Het introverte hoogbegaafde kind zal dit soort gedachtes veel sneller assimileren dan een kind met Asperger. Kinderen zonder Asperger die simpel gezegd wat sociale vaardigheden missen, zullen over het algemeen enthousiast reageren op suggesties en strategieën die ervoor zullen zorgen dat ze beter geaccepteerd worden door leeftijdsgenoten.

 

Tegenstrijdige kenmerken

Hieronder staan enkele gedragskenmerken die niet samengaan of tegenstrijdig zijn met een Asperger-diagnose bij een hoogbegaafd kind of waarbij je op zijn minst vraagtekens moet gaan stellen over de accuraatheid van de diagnose:

  • Relatief normale interpersoonlijke relaties met diegene die dezelfde interesses tonen.
  • Uitgebreide kennis over iets met erg veel interesse, maar zonder de andere Asperger-achtige gedragingen.
  • Heeft geen moeite met abstracte ideeën, ongestructureerde situaties en vernieuwende activiteiten.
  • A-typische motoriek is meestal wel bewust te beheersen.
  • A-typische motoriek hangt samen met stress of het teveel hebben van energie.
  • Is niet motorisch onhandig.
  • Heeft inzicht in emoties van anderen en in interpersoonlijke situaties.
  • Kan over emoties praten.
  • Kan empathie en sympathie bij verschillende situaties tonen.
  • Spraakpatronen en gevoel voor humor lijkt meer op dat van volwassenen.
  • Begrijpt en gebruikt humor waarbij er gebruik wordt gemaakt van sociale wederkerigheid in plaats van alleen maar pure eenzijdige humor.
  • Heeft een duidelijk bewustzijn van zichzelf en begrijpt de invloed van zichzelf en zijn of haar gedrag op anderen.
  • Is zich er van bewust hoe anderen hem of haar zien en hoe gedrag anderen beïnvloedt.
  • Tolereert plotselinge veranderingen in routine, of is hier alleen passief op tegen.
  • Begrijpt snel de betekenis van metaforen of figuurlijk taalgebruik, zoals ‘De bloemetjes buiten zetten’.
  • Aandachtsproblemen worden eerder veroorzaakt door gebeurtenissen in de omgeving, dan door puur zijn of haar eigen gedachten.

Bron: Misdiagnosis and Dual Diagnosis of Gifted Children and Adults, Webb.

Share Button

© Kinderpraktijk Wijchen oktober 2012 Design door: Thomas Vink Webdesign